Η αγωνία για την πνευματική εξέλιξη

Όσοι ασχολούμαστε με την πνευματική μας εξέλιξη, κάποια στιγμή αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε αν προχωράμε, αν οι προσπάθειές μας αποδίδουν, αν έχουμε αλλάξει, αν βρισκόμαστε πιο κοντά σε αυτό που επιδιώκουμε. Ψάχνουμε να βρούμε τρόπους για να το διαπιστώσουμε.

Στις περισσότερες δραστηριότητες μπορούμε να αξιολογήσουμε την πρόοδό μας. Αν μαθαίνουμε μια ξένη γλώσσα, διαπιστώνουμε ότι μπορούμε να συνεννοηθούμε καλύτερα. Αν γυμναζόμαστε, βλέπουμε ότι έχουμε περισσότερη αντοχή. Στην πνευματική εξέλιξη, όμως, δεν είναι τόσο εύκολο να προσδιορίσουμε τι σημαίνει πρόοδος.

Μπορούμε να μετρήσουμε πόσα βιβλία διαβάσαμε, πόσα σεμινάρια παρακολουθήσαμε ή πόσες ώρες αφιερώσαμε στον διαλογισμό. Αλλά αυτά δείχνουν κυρίως πόσο χρόνο έχουμε αφιερώσει στην πνευματική μας πρακτική. Δεν μας αποδεικνύουν πόσο έχουμε αλλάξει.

Μπορεί να γνωρίζουμε πολλά για την αγάπη και τη συμπόνια, αλλά να δυσκολευόμαστε να τις εκφράσουμε στις σχέσεις μας. Ή να έχουμε ασχοληθεί χρόνια με την αυτογνωσία και να εξακολουθούμε να αντιδρούμε άσχημα όταν κάποιος μας ασκεί κριτική. Η γνώση και η αναζήτηση έχουν αξία, αλλά δεν μετατρέπονται αυτόματα σε αλλαγή.

Ο Chögyam Trungpa, στο βιβλίο του Cutting Through Spiritual Materialism, λέει: ακόμη και η πνευματική αναζήτηση μπορεί να γίνει ένας τρόπος να ενισχύσουμε την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας ή να νιώσουμε υπεροχή. Αντί να επιδιώκουμε κοινωνική αναγνώριση ή υλικά επιτεύγματα, αρχίζουμε να συγκεντρώνουμε πνευματικές γνώσεις, εμπειρίες και διακρίσεις. Θέλουμε να αισθανόμαστε ότι έχουμε φτάσει κάπου, ότι είμαστε πιο προχωρημένοι από πριν ή ακόμη και από άλλους ανθρώπους.

Έτσι, χωρίς να το καταλάβουμε, μεταφέρουμε στην πνευματική μας ζωή την ίδια ανάγκη για επίδοση και επιβεβαίωση που έχουμε σε άλλους τομείς.

Όταν η πνευματική εξέλιξη γίνεται υποχρέωση

Η επιθυμία να προχωρήσουμε συχνά μας δίνει κίνητρο να εξερευνήσουμε νέες δυνατότητες και να γνωρίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας. Υπάρχει, όμως, μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να θέλουμε να εξελιχθούμε και στο να αισθανόμαστε ότι πρέπει οπωσδήποτε να το κάνουμε.

Για κάποιους ανθρώπους, αυτή η υποχρέωση συνδέεται με τον φόβο της θεϊκής κρίσης ή της τιμωρίας. Για άλλους, με την ανησυχία ότι δεν θα καθαρίσουν το αρνητικό κάρμα, ότι δεν θα εκπληρώσουν τον σκοπό της ψυχής τους ή ότι θα αποτύχουν στα πνευματικά μαθήματα που θεωρούν ότι έχουν έρθει να μάθουν.

Όποιες πεποιθήσεις κι αν έχει κανείς, αυτό που μας ενδιαφέρει είναι τι συμβαίνει όταν ο φόβος ή η αγωνία γίνεται το βασικό κίνητρο της πνευματικής μας αναζήτησης.

Τότε μπορεί να μετατρέψουμε την πνευματική εξέλιξη σε μια ατελείωτη υποχρέωση αυτοβελτίωσης, ένα μεγάλο «πρέπει». Πρέπει να ξεπεράσουμε τους φόβους μας, να θεραπεύσουμε τα τραύματά μας, να απαλλαγούμε από τις περιοριστικές πεποιθήσεις μας, να γίνουμε πιο υπομονετικοί, πιο συμπονετικοί, πιο συνειδητοί. Κάθε φορά που θυμώνουμε, φοβόμαστε ή κάνουμε ένα λάθος, το αντιμετωπίζουμε σαν απόδειξη ότι δεν έχουμε προχωρήσει αρκετά.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η πνευματική αναζήτηση γίνεται μία πηγή πίεσης. Αντί να μας βοηθά να γνωρίσουμε τον εαυτό μας, μας οδηγεί να τον αξιολογούμε συνεχώς με βάση αυτό που πιστεύουμε ότι θα έπρεπε να είμαστε.

Πνευματικές εμπειρίες και πνευματική ωριμότητα

Ένας από τους λόγους που δυσκολευόμαστε να αξιολογήσουμε την πνευματική μας εξέλιξη είναι ότι συχνά συγχέουμε τις πνευματικές εμπειρίες με την πνευματική ωριμότητα.

Μια βαθιά πνευματική εμπειρία μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και την πραγματικότητα. Μπορεί να βιώσουμε μια απέραντη αγάπη, μια αίσθηση ενότητας με τα πάντα ή μια κατάσταση συνειδητότητας ανώτερη από εκείνη της καθημερινότητάς μας. Τέτοιες εμπειρίες μπορεί να είναι συγκλονιστικές και να επηρεάσουν βαθιά την κατανόησή μας για τη ζωή.

Αλλά το γεγονός ότι βιώσαμε μια διαφορετική κατάσταση συνειδητότητας δεν σημαίνει ότι έχει αλλάξει εξίσου ο τρόπος που σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και συμπεριφερόμαστε στην καθημερινότητά μας.

Ο Ken Wilber κάνει μια διάκριση ανάμεσα στις καταστάσεις συνειδητότητας (states) και στα στάδια ανάπτυξης (stages). Μια κατάσταση συνειδητότητας αφορά αυτό που βιώνουμε μια συγκεκριμένη στιγμή, ενώ ένα αναπτυξιακό στάδιο αφορά έναν πιο σταθερό τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τον εαυτό μας και τον κόσμο.

Ο Wilber διακρίνει επίσης την πνευματική αφύπνιση (waking up) από την ψυχολογική και νοητική ωρίμανση (growing up). Αυτές οι δύο διαδικασίες δεν εξελίσσονται πάντα με τον ίδιο ρυθμό. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει βαθιές πνευματικές εμπειρίες, αλλά να εξακολουθεί να παρουσιάζει δυσκολίες στις σχέσεις του, στην κρίση του ή στον τρόπο που διαχειρίζεται τα συναισθήματά του.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι εμπειρίες του δεν ήταν γνήσιες ή ότι δεν είχαν αξία. Σημαίνει ότι μια εμπειρία, όσο βαθιά κι αν είναι, δεν αλλάζει αυτόματα όλες τις πλευρές του εαυτού μας.

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να βιώσει μια κατάσταση βαθιάς αγάπης και ενότητας, στην οποία αισθάνεται ότι όλοι οι άνθρωποι είναι συνδεδεμένοι. Όταν όμως επιστρέψει στην καθημερινότητά του, μπορεί να συνεχίσει να δυσκολεύεται να αποδεχτεί έναν άνθρωπο που διαφωνεί μαζί του. Η εμπειρία τού έδειξε έναν διαφορετικό τρόπο να αντιλαμβάνεται τους άλλους, αλλά οι παλιές του αντιδράσεις παραμένουν οι ίδιες.

Εδώ βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στο να βιώνουμε κάτι περιστασιακά και στο να το ενσωματώνουμε στη ζωή μας. Η ενσωμάτωση δεν σημαίνει ότι πρέπει να διατηρούμε συνεχώς την ίδια κατάσταση συνειδητότητας. Σημαίνει ότι αυτό που κατανοήσαμε μέσα από την εμπειρία αρχίζει να επηρεάζει τον τρόπο που ζούμε, τις επιλογές που κάνουμε και τις αντιδράσεις μας.

Ο Jack Kornfield έδωσε σε ένα από τα βιβλία του τον εξαιρετικά εύστοχο τίτλο After the Ecstasy, the Laundry — Μετά την έκσταση, η μπουγάδα. Το βιβλίο εξετάζει ακριβώς αυτή τη συνάντηση των βαθιών πνευματικών εμπειριών με την καθημερινή ζωή.

Μπορεί να βιώσουμε μια κατάσταση απόλυτης γαλήνης και την επόμενη μέρα να επιστρέψουμε στις υποχρεώσεις μας, στις σχέσεις μας και στα προβλήματα που αντιμετωπίζαμε και πριν. Η επιστροφή αυτή δεν ακυρώνει την εμπειρία. Αντίθετα, μας δίνει την ευκαιρία να ανακαλύψουμε πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε όσα μας αποκάλυψε.

Μια πνευματική εμπειρία μπορεί να μας δείξει ότι υπάρχουν δυνατότητες αντίληψης και ύπαρξης που μέχρι τότε δεν γνωρίζαμε. Ακόμη κι αν δεν μπορούμε να διατηρήσουμε αυτή την κατάσταση, γνωρίζουμε πλέον ότι είναι δυνατό να βιώσουμε τον εαυτό μας και την πραγματικότητα διαφορετικά. Αυτή η γνώση μπορεί να γίνει η αφετηρία μιας βαθύτερης αλλαγής.

Η γοητεία των πνευματικών εμπειριών

Οι ασυνήθιστες πνευματικές εμπειρίες ασκούν μια ιδιαίτερη γοητεία. Οράματα, εξωσωματικές εμπειρίες, έντονες ενεργειακές αισθήσεις ή καταστάσεις έκστασης μπορούν να μας εντυπωσιάσουν, ιδιαίτερα όταν διαφέρουν πολύ από όσα έχουμε συνηθίσει να αντιλαμβανόμαστε.

Δεν υπάρχει τίποτα παράξενο σε αυτή τη γοητεία. Όταν ανακαλύπτουμε κάτι που ξεπερνά τα όρια του γνωστού και του συνηθισμένου, είναι φυσικό να θέλουμε να το εξερευνήσουμε περισσότερο. Όμως αυτό γίνεται πρόβλημα όταν θεωρούμε ότι όσο πιο ασυνήθιστη ή εντυπωσιακή είναι μια εμπειρία, τόσο μεγαλύτερη πνευματική πρόοδο αποδεικνύει.

Μπορεί τότε να αρχίσουμε να αναζητούμε συνεχώς την επόμενη εμπειρία. Κάτι πιο δυνατό, πιο βαθύ, πιο ξεχωριστό από όσα έχουμε ήδη βιώσει. Αντί να εξερευνούμε όσα μας αποκαλύπτουν οι εμπειρίες μας, τις συγκρίνουμε μεταξύ τους και τις χρησιμοποιούμε σαν ενδείξεις του επιπέδου στο οποίο έχουμε φτάσει.

Σε διάφορες βουδιστικές παραδόσεις υπάρχει η προειδοποίηση να μην ταυτίζουμε τις εντυπωσιακές εμπειρίες του διαλογισμού με την πνευματική επίτευξη. Οι εμπειρίες αυτές δεν θεωρούνται άχρηστες ή λανθασμένες. Το εμπόδιο είναι η προσκόλληση σε αυτές και η υπερβολική σημασία που τους αποδίδουμε.

Υπάρχει, όμως, και κάτι ακόμη που αξίζει να προσέξουμε. Η αναζήτηση πνευματικών εμπειριών μπορεί να μας προσφέρει μια διέξοδο από τις δυσκολίες της καθημερινότητάς μας. Αν μια κατάσταση μας προκαλεί ένταση ή δυσφορία, είναι πολύ πιο ευχάριστο να βυθιστούμε σε μια εμπειρία γαλήνης από το να ασχοληθούμε με αυτό που μας δυσκολεύει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποφύγουμε τον διαλογισμό ή άλλες πνευματικές πρακτικές όταν αντιμετωπίζουμε ένα πρόβλημα. Μια περίοδος ηρεμίας μπορεί να μας βοηθήσει να δούμε τα πράγματα πιο καθαρά. Υπάρχει, όμως, διαφορά ανάμεσα στο να αντλούμε δύναμη από μια πνευματική εμπειρία και στο να τη χρησιμοποιούμε για να αποφεύγουμε συστηματικά όσα δεν θέλουμε να αντιμετωπίσουμε.

Η πνευματική εξέλιξη στην καθημερινή ζωή

Αν οι πνευματικές εμπειρίες δεν αποτελούν από μόνες τους αξιόπιστο μέτρο της εξέλιξής μας, πώς μπορούμε να αναγνωρίσουμε τις αλλαγές που έχουν συμβεί μέσα μας;

Δεν χρειάζεται να δημιουργήσουμε έναν καινούργιο κατάλογο κριτηρίων. Αν αρχίσουμε να αξιολογούμε κάθε αντίδραση και κάθε συμπεριφορά μας, θα επιστρέψουμε στο ίδιο πρόβλημα από το οποίο ξεκινήσαμε: την ανάγκη να μετράμε συνεχώς την πρόοδό μας.

Μπορούμε, όμως, να παρατηρούμε τις αλλαγές που εμφανίζονται φυσικά στην καθημερινότητά μας. Κάτι που παλιότερα μας αναστάτωνε μπορεί τώρα να μας επηρεάζει λιγότερο. Μια διαφωνία που κάποτε θα μας οδηγούσε σε έντονη αντιπαράθεση μπορεί τώρα να αντιμετωπίζεται με μεγαλύτερη ηρεμία. Ίσως διαπιστώσουμε ότι μας είναι ευκολότερο να παραδεχτούμε ένα λάθος ή ότι δεν χρειαζόμαστε τόσο πολύ την επιβεβαίωση των άλλων.

Αυτές οι αλλαγές μπορεί να φαίνονται μικρές, αλλά δεν είναι καθόλου ασήμαντες. Αν κάποιος περνούσε χρόνια αντιδρώντας με θυμό κάθε φορά που ένιωθε ότι τον αμφισβητούσαν και τώρα μπορεί να ακούσει μια διαφορετική άποψη χωρίς να αισθανθεί ότι απειλείται, έχει αλλάξει κάτι ουσιαστικό στον τρόπο που αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τους άλλους.

Αντίστοιχα, ένας άνθρωπος που δυσκολευόταν να αντιμετωπίσει μια απογοήτευση μπορεί να διαπιστώσει ότι πλέον επανέρχεται πιο εύκολα σε ισορροπία. Δεν σημαίνει ότι δεν στενοχωριέται ή ότι δεν επηρεάζεται από όσα συμβαίνουν. Σημαίνει ότι η σχέση του με αυτές τις εμπειρίες έχει αλλάξει.

Τέτοιες αλλαγές δεν συνοδεύονται απαραίτητα από εντυπωσιακές πνευματικές εμπειρίες. Μπορεί να προκύψουν σταδιακά, μέσα από την αυτογνωσία, την προσωπική εργασία, τις σχέσεις μας και τις ίδιες τις εμπειρίες της ζωής. Μπορεί ακόμη και να μη συνειδητοποιήσουμε αμέσως ότι έχουν συμβεί, μέχρι να βρεθούμε σε μια γνώριμη κατάσταση και να αντιδράσουμε διαφορετικά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας πνευματικά εξελιγμένος άνθρωπος δεν θυμώνει ποτέ, δεν φοβάται, δεν κάνει λάθη ή δεν αντιμετωπίζει δυσκολίες. Η πνευματική εξέλιξη δεν μας απαλλάσσει από την ανθρώπινη φύση μας ούτε μας μετατρέπει σε τέλεια όντα. Μπορεί, όμως, να μας βοηθήσει να διαχειριστούμε καλύτερα τις προκλήσεις.

Η πνευματική αναζήτηση δεν χρειάζεται να είναι ένας διαρκής αγώνας για να γίνουμε καλύτεροι ή να φτάσουμε κάπου. Μπορεί να είναι μια διαδικασία ανακάλυψης που συνεχίζεται όσο ζούμε, με εμπειρίες, ερωτήματα, δυσκολίες, εκπλήξεις και στιγμές χαράς.

Μπορούμε να εξερευνούμε νέες ιδέες, να πειραματιζόμαστε με διαφορετικές πρακτικές, να αμφισβητούμε όσα θεωρούσαμε δεδομένα και να ανακαλύπτουμε δυνατότητες που δεν γνωρίζαμε ότι έχουμε. Αυτή η εξερεύνηση έχει τη χαρά της περιέργειας και της έκπληξης όταν ανακαλύπτουμε τη μαγεία μιας ευρύτερης πραγματικότητας.

Όταν πάψουμε να αντιμετωπίζουμε την πνευματική εξέλιξη σαν μια υποχρέωση που πρέπει να εκπληρώσουμε, αποκτούμε την ελευθερία να ακολουθήσουμε το κάλεσμα χωρίς να ξέρουμε από πριν πού θα μας οδηγήσει. Δεν χρειάζεται κάθε εμπειρία να αποτελεί μάθημα ούτε κάθε δραστηριότητα να αποδεικνύει ότι προχωρήσαμε ένα βήμα παραπέρα.

Μπορούμε να απολαμβάνουμε την πνευματική αναζήτηση χωρίς να αισθανόμαστε ότι δίνουμε συνεχώς εξετάσεις.